Rada miejska czy gminna to najbli\u017csza mieszka\u0144com w\u0142adza uchwa\u0142odawcza. Decyduje o bud\u017cecie, ustala zasady, a jednocze\u015bnie ma sprawdza\u0107, czy w\u00f3jt, burmistrz lub prezydent miasta wykonuje uchwa\u0142y i wydaje pieni\u0105dze zgodnie z prawem. Poni\u017cszy tekst podsumowuje cykl pi\u0119ciu odcink\u00f3w podcastu i podcast ko\u0144cowy. Opiera si\u0119 na ustawie o samorz\u0105dzie gminnym, danych G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Statystycznego i badaniach CBOS.<\/p>\n\n\n\n
Konstytucja RP stanowi, \u017ce podstawow\u0105 jednostk\u0105 samorz\u0105du terytorialnego jest gmina (art. 164 ust. 1), a jednostki samorz\u0105du wykonuj\u0105 zadania przez organy stanowi\u0105ce i wykonawcze (art. 169 ust. 1). W gminie organem stanowi\u0105cym jest rada, wykonawczym \u2013 w\u00f3jt, burmistrz albo prezydent miasta.<\/p>\n\n\n\n
Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorz\u0105dzie gminnym (tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 662) okre\u015bla rad\u0119 gminy jako organ stanowi\u0105cy i kontrolny (art. 15). Gdy siedziba rady znajduje si\u0119 w mie\u015bcie, jest to rada miejska. Kadencja trwa pi\u0119\u0107 lat (art. 16). Liczba radnych zale\u017cy od liczby mieszka\u0144c\u00f3w: 15 w gminie do 20 tys., 21 do 50 tys., 23 do 100 tys. i 25 do 200 tys.; powy\u017cej tej granicy dochodzi po trzech radnych na ka\u017cde rozpocz\u0119te 100 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, nie wi\u0119cej ni\u017c 45 (art. 17).<\/p>\n\n\n\n
Wed\u0142ug GUS na 1 stycznia 2025 r. Polska liczy\u0142a 2479 gmin: 302 miejskie, 718 miejsko-wiejskich i 1459 wiejskich. GUS wylicza te\u017c 314 powiat\u00f3w, 66 miast na prawach powiatu i 16 wojew\u00f3dztw.<\/p>\n\n\n\n
W wyborach samorz\u0105dowych w 2024 r. wybrano 39 416 radnych gmin, w tym 32 370 w gminach do 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w i 7046 w wi\u0119kszych. Frekwencja wynios\u0142a 54,58% w gminach do 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w i 50,42% w gminach wi\u0119kszych; og\u00f3lna frekwencja w pierwszej turze, wed\u0142ug relacji prasowej o danych PKW, wynios\u0142a 51,99%. W 3330 przypadkach mandat uzyska\u0142y osoby, kt\u00f3re by\u0142y jedynymi kandydatami w jednomandatowych okr\u0119gach w gminach do 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Dziel\u0105c liczb\u0119 radnych przez liczb\u0119 gmin, otrzymujemy orientacyjnie oko\u0142o 16 radnych na gmin\u0119 (obliczenie w\u0142asne; liczby pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych dat).<\/p>\n\n\n\n
Do rady nale\u017c\u0105 wszystkie sprawy gminy, o ile ustawy nie stanowi\u0105 inaczej (art. 18 ust. 1). Katalog spraw zastrze\u017conych dla rady obejmuje m.in. statut, uchwalanie bud\u017cetu, rozpatrywanie sprawozdania z jego wykonania i uchwa\u0142\u0119 o absolutorium, rozpatrzenie raportu o stanie gminy i uchwa\u0142\u0119 o wotum zaufania oraz ustalanie wynagrodzenia w\u00f3jta (art. 18 ust. 2). Organem wykonawczym pozostaje w\u00f3jt (art. 26): rada ustala ramy i kontroluje, urz\u0105d wykonuje.<\/p>\n\n\n\n
Praca rady odbywa si\u0119 na sesjach zwo\u0142ywanych nie rzadziej ni\u017c raz na kwarta\u0142; obrady s\u0105 transmitowane i nagrywane, a na wniosek w\u00f3jta lub co najmniej jednej czwartej sk\u0142adu rady sesj\u0119 trzeba zwo\u0142a\u0107 w ci\u0105gu siedmiu dni (art. 20). Przewodnicz\u0105cego rady wybieraj\u0105 radni w g\u0142osowaniu tajnym, a jego zadaniem jest organizowanie pracy rady i prowadzenie obrad (art. 19). Szczeg\u00f3\u0142y organizacji okre\u015bla statut (art. 22).<\/p>\n\n\n\n
Rada mo\u017ce powo\u0142ywa\u0107 komisje sta\u0142e i dora\u017ane, kt\u00f3re podlegaj\u0105 radzie i sk\u0142adaj\u0105 jej plany pracy oraz sprawozdania (art. 21). Ustawa przewiduje wprost dwie komisje. Komisja rewizyjna kontroluje dzia\u0142alno\u015b\u0107 w\u00f3jta, gminnych jednostek organizacyjnych i jednostek pomocniczych oraz opiniuje wykonanie bud\u017cetu i wnioskuje o absolutorium; jej sk\u0142ad obejmuje przedstawicieli wszystkich klub\u00f3w, z wy\u0142\u0105czeniem przewodnicz\u0105cego i wiceprzewodnicz\u0105cych rady (art. 18a). Komisja skarg, wniosk\u00f3w i petycji rozpatruje skargi na w\u00f3jta i gminne jednostki oraz wnioski i petycje obywateli (art. 18b).<\/p>\n\n\n\n
Narz\u0119dzia kontroli mo\u017cna u\u0142o\u017cy\u0107 wed\u0142ug si\u0142y. Na co dzie\u0144 s\u0105 to interpelacje i zapytania radnych: w\u00f3jt odpowiada na pi\u015bmie w ci\u0105gu 14 dni, a tre\u015b\u0107 pyta\u0144 i odpowiedzi trafia do BIP i na stron\u0119 gminy (art. 24). Wy\u017cszy poziom to coroczny cykl raportu o stanie gminy, wotum zaufania i absolutorium. Raport w\u00f3jt przedstawia do 31 maja; rozpatruje si\u0119 go przy okazji absolutorium, a w debacie mog\u0105 zabra\u0107 g\u0142os mieszka\u0144cy, je\u015bli zg\u0142oszenie poprze co najmniej 20 os\u00f3b w gminach do 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w lub 50 w wi\u0119kszych (art. 28aa).<\/p>\n\n\n\n
Najmocniejsze narz\u0119dzie to skutek nieudzielenia absolutorium. Uchwa\u0142a o nieudzieleniu absolutorium, podj\u0119ta po up\u0142ywie 9 miesi\u0119cy od wyboru w\u00f3jta i nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c na 9 miesi\u0119cy przed ko\u0144cem kadencji, oznacza zainicjowanie referendum w sprawie odwo\u0142ania. Rada mo\u017ce nast\u0119pnie uchwali\u0107 referendum na sesji zwo\u0142anej nie wcze\u015bniej ni\u017c po 14 dniach, po zapoznaniu si\u0119 z opini\u0105 regionalnej izby obrachunkowej i wys\u0142uchaniu wyja\u015bnie\u0144 w\u00f3jta; wymagana jest bezwzgl\u0119dna wi\u0119kszo\u015b\u0107 ustawowego sk\u0142adu rady w g\u0142osowaniu imiennym (art. 28a). Dwuletnie nieudzielenie wotum zaufania tak\u017ce otwiera drog\u0119 do uchwa\u0142y o referendum (art. 28aa ust. 10), a inna przyczyna wymaga wniosku co najmniej jednej czwartej radnych, opinii komisji rewizyjnej i trzech pi\u0105tych g\u0142os\u00f3w ustawowego sk\u0142adu (art. 28b). Rada nie odwo\u0142uje wi\u0119c w\u00f3jta samodzielnie: o odwo\u0142aniu decyduj\u0105 mieszka\u0144cy w referendum.<\/p>\n\n\n\n
Ustawa pr\u00f3buje te\u017c chroni\u0107 niezale\u017cno\u015b\u0107 kontroli. Radny nie mo\u017ce prowadzi\u0107 dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej z wykorzystaniem mienia komunalnego, a radni i w\u00f3jt nie mog\u0105 zasiada\u0107 w zarz\u0105dach ani organach kontrolnych sp\u00f3\u0142ek z udzia\u0142em gminnych os\u00f3b prawnych (art. 24f). Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ustawa m\u00f3wi o kontroli gminnych jednostek organizacyjnych; zakres uprawnie\u0144 rady wobec sp\u00f3\u0142ek prawa handlowego jest w praktyce kwesti\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 i zale\u017cy od statutu oraz przepis\u00f3w szczeg\u00f3lnych.<\/p>\n\n\n\n
Samorz\u0105d podlega nadzorowi pod wzgl\u0119dem zgodno\u015bci z prawem, kt\u00f3ry sprawuj\u0105 Prezes Rady Ministr\u00f3w i wojewodowie, a w sprawach finansowych regionalne izby obrachunkowe. Sejm mo\u017ce na wniosek premiera rozwi\u0105za\u0107 organ stanowi\u0105cy samorz\u0105du, je\u015bli ra\u017c\u0105co narusza on Konstytucj\u0119 lub ustawy (art. 171 Konstytucji). Radny korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych, a diety ustala rada w granicach okre\u015blonych w ustawie (art. 25).<\/p>\n\n\n\n
W badaniu z 11\u201321 stycznia 2024 r. (n = 1015) 66% Polak\u00f3w oceni\u0142o prac\u0119 rad gmin i miast dobrze, a 21% \u017ale (13% \u2013 trudno powiedzie\u0107). Prac\u0119 w\u00f3jt\u00f3w, burmistrz\u00f3w i prezydent\u00f3w ocenia dobrze 70%. Pieni\u0105dze samorz\u0105du wydawane s\u0105 w\u0142a\u015bciwie wed\u0142ug 59% badanych, niew\u0142a\u015bciwie wed\u0142ug 23%. Po\u0142owa (50%) uwa\u017ca\u0142a, \u017ce wp\u0142yw mieszka\u0144c\u00f3w na sprawy lokalne jest zbyt ma\u0142y. Oceny rad by\u0142y wy\u017csze na wsi (72% dobrych) ni\u017c w najwi\u0119kszych miastach (54%). W 2018 r. (n = 1140) dobrze ocenia\u0142o rad\u0119 64%, a \u017ale 16%.<\/p>\n\n\n\n
W badaniu z 11\u201321 czerwca 2026 r. (n = 991) 65% badanych deklarowa\u0142o zaufanie do w\u0142odarza gminy, 16% nieufno\u015b\u0107. Referenda w wa\u017cnych sprawach uzna\u0142o za dobre dla demokracji lokalnej 82%; 69% uwa\u017ca, \u017ce rywalizacja og\u00f3lnopolskich partii wp\u0142ywa na polityk\u0119 lokaln\u0105. Komunikat z 2026 r. nie zawiera danych o radach ani radnych.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, badania CBOS mierz\u0105 oceny i zaufanie, a nie wiedz\u0119 o kompetencjach rady. Po drugie, w \u017ar\u00f3d\u0142ach wykorzystanych w tym opracowaniu nie ma danych o tym, jak cz\u0119sto rady nie udzielaj\u0105 absolutorium ani jak skuteczne s\u0105 komisje rewizyjne; takich liczb nie podajemy. Po trzecie, liczby GUS (stan na 1 stycznia 2025) i PKW (2024) pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych dat, wi\u0119c ich zestawienie jest przybli\u017cone. <\/p>\n\n\n\n
Ustawodawca da\u0142 radzie pe\u0142ny zestaw narz\u0119dzi kontroli: od pytania radnego, przez komisj\u0119 rewizyjn\u0105 i absolutorium, po inicjatyw\u0119 referendum. Mieszka\u0144cy zasadniczo oceniaj\u0105 rady dobrze, ale po\u0142owa uwa\u017ca sw\u00f3j wp\u0142yw za zbyt ma\u0142y. Najprostsza droga do zwi\u0119kszenia wp\u0142ywu to korzystanie z tego, co ju\u017c jest jawne: transmisji sesji, interpelacji w BIP, protoko\u0142\u00f3w komisji, debaty nad raportem o stanie gminy oraz skarg i petycji. O tym, czy kontrola dzia\u0142a, decyduje w ostatecznym rozrachunku nie tylko przepis, ale te\u017c aktywno\u015b\u0107 radnych i mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":5400,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2,6,8],"tags":[],"class_list":["post-5460","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-biznes-i-prawo","category-strefa-mieszkanca","category-wiadomosci"],"yoast_head":"\n